Point E

Point E

Bi ma njëkkee ñëw Dakar lu jege ñaar fukki at ci Plateau laa daloon ci goxu jaaykat yi ci “centre-ville”. Waaye, bi ma tambalee dal ci Yoff walla Ngor ci ben néég walla studio, ñaari gox yépp nekk ci bët gannaaru dëkk bi, te bi ma miinee koñ yooyu ci wetu géég gi, laa leen def sama dëkkuwaay. Boo tammee dem ci yenn gox yi nga xamantane dangay lëkkëlook waa foofu te mbirum tourisme yobbuwula, mbir yi dañuy yomb lool ci yow. Booy faraldi dem ci benn bërëb ay yooni yoon, dangay mel ni ku fa bokk ba romb sax waa foofu. Ku mësa nekk Senegal ku nekk war na xam li may wax foofu. Kon, fan yii dama xalaat ne wut beneen dëkkuwaay dina wara nekk lu neex. Bu ma leen laajoon lan ngeen may digal ci ban koñ laa wara dëkk? 

Am na yenn gox ci Dakar yu ma neex lool, su fekkee sax xamuma noonu bërëb yooyu. Xëyna bërëb yooyu dafay mel ni lu nekk ci man te damay am lu may yëg buma nekkee ci bërëb yu ni mel. Xam naa ne dafay niirook lu doy waar, waaye bi ma nekkee xale dama féntal sama bopp am po taxoon ma mënoona jàpp ci sama xel ay mbir yu bare ci ay gox, koñ, tali, garab, kër ak lépp lu taxaw ca bërëb ba ma nekk. Mësuma bayyi jikko jooju te léégi bumay fatteliku Dakar, Point E mooy njëkka ñêw ci sama xel ni dëkku taax, ak ay taleem yu bari yëngu yëngu, garabam yu am ker yi, dugg génn ya ca daara ju kawe ja. Point E dafa boole gox bu bare yëngu ak ay bërëbam yu amul benn coow yi te bi ma njëkkee teg samay tànk ci taleem yi am na ay at léégi, dafa meloon ni dama fa xam ba pare. Te mënuma wax lu waral loolu. Dafa meloon ni dama xam gox bi ba noppi te xame ko dafa yomboon lool ci man. Te am na piscine olympikam bi nga xamantane dafa may xëcc ma fay dem di fééy. Bi nga xamee ne léégi dama ne dama bëgga bokk ci waa dëkk bi, gis naa ne fii laay nekk.

Ci atum 1946 «Plan Directeur d’urbanisme» dafa tëraloon ay sart ngir nit ñi ci Point E topp ay yoon yuy yemale tabax yi ngir nekkin yu neex ci gox bi. Fan yii li am ci gox boobu jeggi na dayo ndaxte ñungi gis ay tabax yu kawe di juddu fépp ci biir gox bi. Foofu dafa soppeeku ci ni mu meloon ci dëkkuwaay gu neexa nekk ak ay tabax yu kawe.

Ba léégi mënuma xam lu waral ñuy woowe Point E noonu. Su fekkee am na ku nu mëna xamal lan la “E” bi di tekki, nungi lay déglu! Dakar du la mësa naqari, rawatina turi kóminam yi ak arondismà am yi. Gueule Tapée itam tur bu am solo – gox bu rafet itam – ak Patte d’oie koñ yu ma gëna neex lañu. Buñu fatte SICAP itam, SICAP dafa lëkkëloo ak lu rafet lu mel ni: Baobab, Amitié, Keur Gorgui… Sama kumpa du jeex ci bëgga xam lu waral ab bërëb ñu tudde ko tur wi mu yore. Dinaa ñëwaat lu gëna leer ci loolu ci beneen “post” bu bees. 

Ab laaj: lan mooy sa bërëb walla koñ bu la gëna neex ci Dakar? Ndax am nga fenn ci dëkk bi foo sopp walla foo bëgga dëkk, te su amee, mën nga nu wax lutax? Maangi leen di gërëm bu baax ci seen ndimbal. 

Tata 36

Keroog dama dugg ci benn bis Tata bu 36 bi lay jële terminis Ngor yobbu la Guediawaye. Tata yu ndaw yii dañuy gaawa fees ak nit waaye wii yoon amoon naa palaas kon toogoon naa. Sopp naa jël ‘taranspoor pibilik’ ci biir dëkki taax yi ndaxte di leen faraldi jël dafay tax nga xam bu baax bërëb yi ci dëkk bi, dinga mëna toog ci booru palanteer bi yoon wi yépp. Jël bis ci dëkki Senegal yépp lu ci ëpp, lu rëy la ndaxte bis bi dafay taxaw lu bari te dangay faraldi di jokkonteek nit ñi ci biir bis bi. Seneglais yi dañu may jaaxal lool ndaxte lu bis bi fees dinañu fexe ba xajalante ngir ñeneen ñi mëna am palaas, itam ni ñuy jallale xaalis yi ngir jënd tike ci rësëvëër bi toog ci ginnaaw bis bi te mu naqare gis su bis bi feese dell. 

Wute-wute dem beek dikk bi ci Dakar dafay wone ni koom-koom bu ñu teg ci yoon ak koom-koom bu jaxasoo di liggééyandoo te muy dox. Ni dëkki Afrik yu bari, Dakar am na ay goxam yoo xamantane dañu dajale, ci ay bërëb yu ñu aar, ñi am alal te ci yeneen bërëb yu nekk boo génnee Dakar tuuti mu am ñi nééw doole ñu dajaloo foofu ak ñi dëkk ci gox yi nekk ci diggante bi te nga xamantane seeni tali yi baaxuñu. Wante nit ñi dañuy faraldi di demak dikk fu leen neex léppaangi nekk ci naka lañu mëna faye rekk ndaxte ku nekk foo bëgga dem dinga fa dem muy ci gox yu rafet yi walla biir dëkk ba walla ci ‘banlieue’ ba walla feneen.

Damay faraldi jël bis tata ci diggante Yoff ak Ngor su fekkee du ci waxtu yu xat yi su dul loolu damay jël taxi walla kalandó. Bis Tata yi ak Dakar Dem Dikk yi dañuy dem fépp ci biir dëkk bi. Dakar Dem Dikk am na itam ay bis yuy génn Dakar di dem ci yeneen gox yi ci Senegal. Ci biir Dakar am nañu itam li nuy tudde kaar rapid ay ay melokaanam yu bari kulëër yi, itam am na njaga njaay yi di ay kaar yu soppi def leen ay bis te ñuy faraldi am ab xale bu góór taxaw ci buntu gannaaw bi di wax fi ñuy jëm tey nangu paasu nit ñi. Njaga Njaay yi dañu lay yobbu fépp foo bëgga dem ni itam sept-place yi nekk ci garaas yi te ñuy daw dëkk ak dëkk ci biir rééw mi. 

Am na itam ay taksi yu mboq yu dul jeex ci biir Dakar. Dañu lay piip su ñu la gisee ci booru tali bi ngir jël la. Ma yëgal leen : boo yakkamtee, boo moytuwul rekk taksi itam dinañu la tardeel. Dal na ma ay yooni yoon ma jël taksi mu dem ba ci digg yoon wi mu paan foofu balaa sax ma doon agg fa ma doon jëm, kon soo leen mënee fexe leen ba tann oto bu baax te rafet ngir moytu yooyu jafe-jafe. Yenn saay taksi bi ngay jël mën na nekk sax amul kayitu dawal ñu tudde ko ‘permis’ te lu ci ëpp dawalkat bi dafa lay jaaraale ci yoon yi doy waar ndaxte dafay moyto alkaati yi. Ci lu gëna rafet : Benn bés dama fattewoon sama ‘smartphone’ ci benn taksi, bi ma wootee ay yooni yoon ci la benn kiliyan ci biir taksi bi tontu woote bi te ginnaaw loolu nee na ma buma jaaxle, ndaxte dawalkatu taksi bi dina ma delloo sama telefon ci nu,u gëna gaawe, te loolu la def ! 

Am na yeneen fasoŋu taksi yi di xëccoo ak taksi yu mboq yi te ñu tudde leen kalando ndaxte amuñu sañ-sañ ngir nekk taksi. Waaye kalando yi dañoo am njëriñ lool ci yenn gox yi ci dëkk bi ndaxte dañoo yomb lool te dañuy dugg fi nga xam ne bis yi duñu fa dem. Dañu am njëriñ, yomb te gaaw. Yooyo oto ay nit ñoo leen moom di leen jëfandikoo di yobbu nit ñi jóge bërëb bii dem bërëb bee. Ci waxtu xëy ak wacc danga wara gaaw ngir mëna toog rawatina boo dee tubaab: dawalkatu kalandóo yooyu duñuy faraldi taxaw ngir jël tubaab su fekkee jéémooleena taxawal.

Bi ñu doon defar tali yu mag yi ci Dakar ñu leen di woowe otorut, nit ñi dañu doon def ñetti waxtu diggante Yoff ak Diamaguene. Nit ñi tammoon nañu yaggaay boobu bo doon dem ci ab bërëb – Ban meneen pexe lañu amoon? Léégi ak otorut yu bees yii ak ay yuquteek bis yi ak jëmukaay yi mbir yi tane nañu bu baaxa baax. Su fekkee sax dem beek dikk bi dafa metti ba léégi ci waxtu xëy ak wacc ndax ni nit ñi yoqoo ci dëkk bi rawatina oto partikiliye yi bari ba dee ci tali Dakar yi, mettiil dem beek dikk bi te posonal jawu ji. Jambaar dëgg mooy mëna dem aka dikk ci biir dëkk bi! Bi ma jóge Ngor doon dem Guediawaye def naa ko lu jege ñaari waxtu ab ajjuma ci suba sis u fekkee sax toogoon naa ci palanteer bi te doon xool ba nga xamantane ni yëguma waxtu wi romb. Xëy na sax def naa ko lu gëna gàtt li ma foogoon.

Am na lenn lu wara am ci Dakar mooy Tram. Dina ma doon neex ma gis Dakar am ay Tram di dem ci ñeenti boor yépp maanaam Bëj saalum jëm Bëj gannaar ak Sowu jëm Pénku. Waaye lii dafay laaj mu am nguur gu mëna toppatoo ak defar gu dëgër te yagg ak xaalis.

* * * 

Ak tekstë bu neex ci ay taksi ci Lagos ak Yaoundé, maangi leen digal ngeen kontine di liir (ci Angalé) “Taxi Drivers who Drive Us Nowhere” by Howard M-B Maximus, written for Bakwa 09: Taxi Drivers who Drive Us Nowhere and other Travel Stories.

ABC in Wolof

Did you ever wonder why it matters to learn things in your mother tongue? And more so, to be able to also write it correctly? Many countries with colonial past still struggle with this and such is also the case of Senegal. We had the pleasure of hosting Clayton Junior, a designer from Brazil, at Waaw Centre for Art and Design for an art residency program and his project in collaboration with a local school in Saint-Louis is one very refreshing example of how art can contribute to pedagogical challenges. Please click on this link to access a video and read on!

Clayton Junior_sceenshot for video link.png